سرطان، اگرچه گاهی اوقات اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد، اما با شناسایی و کنترل عوامل خطر می‌توان از شیوع آن کاست. معمولاً هنگام صحبت از پیشگیری از سرطان، عواملی مانند سیگار کشیدن، مصرف الکل و کم‌تحرکی به ذهن می‌آیند. اما یافته‌های جدید نشان می‌دهد که عفونت‌ها نیز سهم قابل توجهی در بروز سرطان در سراسر جهان دارند.
بر اساس مطالعه‌ای که در مجله «The Lancet Oncology» منتشر شده، در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۲ درصد از کل موارد جدید سرطان، یعنی تقریباً ۲.۳ میلیون مورد، به عفونت‌ها مرتبط بوده‌اند. نکته قابل توجه این است که تقریباً تمام این موارد به پنج عامل بیماری‌زای اصلی مربوط می‌شوند.
پنج عامل عفونی کلیدی
شایع‌ترین عامل، باکتری معده هلیکوباکتر پیلوری (Helicobacter pylori) بود که با حدود ۴ درصد از کل موارد جدید سرطان در سال ۲۰۲۴ (تقریباً ۷۶۰ هزار مورد) ارتباط داشت. این باکتری یکی از رایج‌ترین عفونت‌های انسانی است و تخمین زده می‌شود نیمی از جمعیت جهان به آن آلوده باشند. در بیشتر افراد، این عفونت بدون علامت است، اما برخی سویه‌های آن می‌توانند باعث زخم معده و در نهایت افزایش خطر سرطان معده شوند.
عامل مهم بعدی، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) بود که مسئول حدود ۴ درصد از موارد جدید سرطان (تقریباً ۷۵۰ هزار مورد) در سال ۲۰۲۴ شناخته شد. HPV می‌تواند در ایجاد انواع مختلف سرطان از جمله سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی، واژن، فرج و اوروفارنکس نقش داشته باشد.
پس از این دو، عوامل زیر قرار گرفتند:
- ویروس هپاتیت B (HBV): حدود ۲ درصد موارد جدید سرطان
- ویروس اپشتین‌بار (EBV): حدود ۱ درصد موارد
- ویروس هپاتیت C (HCV): کمتر از ۱ درصد موارد
در مجموع، این پنج عامل عفونی تقریباً مسئول تمام سرطان‌هایی بودند که در این مطالعه به عفونت‌ها نسبت داده شدند.
ویروس اپشتین‌بار: عاملی که اهمیت بیشتری یافته است
یکی از تغییرات مهم در برآوردهای جهانی اخیر، افزایش شواهد درباره نقش EBV در بروز سرطان است. این ویروس بسیار شایع است و حدود ۹۵ درصد بزرگسالان در طول زندگی به آن آلوده می‌شوند. اگرچه بیشتر عفونت‌های EBV بدون پیامد جدی هستند، اما شواهد علمی ارتباط آن با برخی سرطان‌ها در سال‌های اخیر رو به افزایش بوده است. به همین دلیل، EBV در برآورد جدید به عنوان یکی از عوامل عفونی مهم مرتبط با بار جهانی سرطان در نظر گرفته شده است. این موضوع نشان می‌دهد که نقش عفونت‌ها در سرطان تنها به چند بیماری شناخته‌شده محدود نیست و با پیشرفت دانش، عوامل دیگری نیز ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کنند.
پیشگیری از عفونت‌ها، راهی برای پیشگیری از سرطان
این یافته‌ها اگرچه در نگاه اول نگران‌کننده به نظر می‌رسند، اما جنبه امیدوارکننده‌ای نیز دارند. برخلاف برخی عوامل خطر سرطان که کنترل آن‌ها دشوار است، برای بسیاری از عفونت‌های سرطان‌زا، روش‌های پیشگیری یا درمان در دسترس هستند.
پژوهشگران بر اهمیت اقداماتی مانند:
- واکسیناسیون
- تشخیص و غربالگری عفونت‌ها
- درمان مناسب عفونت‌های قابل درمان
- استفاده از روش‌های ایمن تزریق
تأکید کرده‌اند. هریت رامگای، نویسنده ارشد این مطالعه، و همکارانش معتقدند که این برآوردها اهمیت مداوم کنترل عفونت‌ها را در راهبردهای جهانی پیشگیری از سرطان نشان می‌دهد. به گفته آن‌ها، بسیاری از عوامل عفونی سرطان‌زا، مداخلات پیشگیرانه موجود یا بالقوه‌ای دارند. بنابراین، بخشی از کاهش بار سرطان در جهان می‌تواند از طریق پیشگیری از عفونت‌هایی که زمینه ایجاد برخی سرطان‌ها را فراهم می‌کنند، امکانپذیر باشد.
نابرابری در دسترسی: یک چالش جهانی
با وجود پیشرفت‌ها در زمینه واکسیناسیون و غربالگری، سرطان‌های مرتبط با عفونت همچنان یک چالش بزرگ در سطح جهان هستند. پژوهشگران تأکید می‌کنند که این مشکل به شدت تحت تأثیر نابرابری‌های اقتصادی و دسترسی به خدمات سلامت قرار دارد. حدود سه چهارم سرطان‌های مرتبط با عفونت در کشورهای با درآمد پایین و متوسط رخ داده‌اند. بخش قابل توجهی از این موارد در مناطق شرق آسیا، کشورهای جنوب صحرای آفریقا و جنوب‌شرقی آسیا مشاهده شد.
در سال ۲۰۲۴، ۴۲ درصد از کل موارد سرطان مرتبط با عفونت در جهان در شرق آسیا تشخیص داده شد که عمدتاً به H. pylori و HBV مرتبط بودند. این الگو نشان می‌دهد که توزیع سرطان‌های مرتبط با عفونت در جهان یکنواخت نیست و عوامل اقتصادی، دسترسی به واکسن و دکورز درمان، زیرساخت‌های بهداشتی و شیوع عفونت‌ها نقش مهمی ایفا می‌کنند.
اهمیت واکسن HPV و هپاتیت B
یکی از مهم‌ترین راه‌های کاهش سرطان‌های مرتبط با عفونت، افزایش پوشش واکسیناسیون HPV و HBV است. واکسن HPV می‌تواند از عفونت با انواع پرخطر این ویروس پیشگیری کرده و احتمال بروز سرطان‌های مرتبط با آن را کاهش دهد. پژوهشگران همچنین بر اهمیت واکسیناسیون پسران و مردان تأکید دارند، زیرا برنامه‌های واکسیناسیون HPV در گذشته بیشتر دختران را هدف قرار می‌دادند.
از سوی دیگر، واکسیناسیون علیه هپاتیت B می‌تواند از عفونت مزمن HBV و در نتیجه بخشی از سرطان‌های مرتبط با این ویروس، به ویژه سرطان کبد، پیشگیری کند. البته میزان اثر واکسیناسیون در کاهش بار سرطان به پوشش واکسیناسیون، زمان واکسیناسیون، نوع عفونت و دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی نیز بستگی دارد.
هلیکوباکتر پیلوری؛ چالشی پیچیده‌تر
برای H. pylori، وضعیت پیچیده‌تر است. این باکتری بسیار شایع است و اگرچه درمان آنتی‌بیوتیکی برای آن وجود دارد، اما استفاده گسترده از آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند مشکلاتی مانند مقاومت آنتی‌بیوتیکی ایجاد کند. پژوهشگران می‌گویند که تاکنون پیشرفت محدودی در تولید واکسن مؤثر علیه H. pylori یا درمان‌هایی که بتوانند ضمن ریشه‌کنی عفونت، عوارض جانبی کمتری داشته باشند، حاصل شده است.