با وجود اینکه علت اصلی بیماری آلزایمر هنوز به طور کامل شناخته نشده است، دانشمندان در حال کسب اطلاعات بیشتری در مورد عوامل خطر مرتبط با آن هستند. افزایش سن به عنوان مهمترین عامل خطر شناخته میشود، اما ژنتیک، رژیم غذایی، کیفیت خواب و حتی آلودگی هوا نیز میتوانند در افزایش خطر ابتلا نقش داشته باشند.
برخی از این عوامل مانند سن و ژنتیک غیرقابل تغییر هستند، اما عوامل محیطی نیز وجود دارند که میتوانند بر خطر بیماری تأثیر بگذارند. قرار گرفتن در معرض پرتوهای یونساز یکی از این عوامل محیطی است.
پرتوهای یونساز همان پرتوهایی هستند که در محیطهای هستهای، سفرهای فضایی و یا در اقدامات پزشکی مانند برخی روشهای تصویربرداری با آنها مواجه میشویم.
یونش زمانی اتفاق میافتد که پرتو انرژی کافی برای جدا کردن الکترونها از اتمها را داشته باشد و یونهای باردار ایجاد کند. این فرآیند میتواند به سلولها و بافتهای بدن آسیب برساند.
در یک مقاله مروری جدید که در مجله Frontiers in Immunology به چاپ رسیده، پژوهشگران مؤسسه پژوهشی پزشکی فاینشتاین در آمریکا بیش از ۱۰۰ مقاله قبلی را بررسی کردهاند تا ارتباط احتمالی میان پرتوهای یونساز و بیماری آلزایمر را دقیقتر درک کنند.
پژوهشگران در مقاله خود اشاره میکنند که مواجهه انسان با پرتوهای یونساز «به طور قابل توجهی شایع است» و بنابراین، پیامدهای شناختی احتمالی این مواجههها، از جمله احتمال آغاز یا تسریع فرآیندهای مرتبط با آلزایمر، برای جمعیت رو به گسترشی اهمیت دارد.
مطالعات بررسیشده شامل طیف وسیعی از دادهها، از اطلاعات سلامت انسان تا آزمایشهای حیوانی و مطالعات مولکولی بود. پژوهشگران این شواهد را کنار هم قرار دادند تا مسیرهای احتمالی آسیب مغزی ناشی از پرتو را تحلیل کنند.
افزایش خطر زوال عقل با مواجهه بیشتر با پرتو
یکی از شواهد مهم در این مرور، فراتحلیلی از ۱۸ مطالعه است که نشان داد به ازای هر ۱۰۰ میلیسیورت (mSv) افزایش در میزان تجمعی مواجهه با پرتو، خطر زوال عقل حدود ۱۱ درصد بیشتر بوده است.
برخی از شرکتکنندگان این مطالعات در نیروگاههای هستهای یا مراکز فرآوری اورانیوم مشغول به کار بودند.
با این حال، این یافته وی دانلود به این معنی نیست که هر فردی که در معرض مقدار مشخصی از پرتو قرار گیرد، با همان میزان افزایش خطر مواجه خواهد شد. میزان مواجهه، نوع پرتو، مدت زمان تماس، شرایط فرد و سایر عوامل میتوانند در میزان خطر نقش داشته باشند.
مطالعات حیوانی نیز الگوهای مشابهی را نشان دادهاند. برای مثال، در موشهایی که برای ایجاد ویژگیهای شبیه آلزایمر پرورش داده شده بودند، قرار گرفتن در معرض پرتو با تسریع اختلال عملکرد مغز همراه بود. در مطالعاتی روی میمونها نیز ارتباط میان پرتو و آسیب به برخی پروتئینهای ساختاری مهم مغز مشاهده شده است.
بر اساس مجموعه این شواهد، پژوهشگران مینویسند که دادههای موجود نشان میدهند پرتوهای یونساز میتوانند مجموعهای از تغییرات مولکولی و سلولی را ایجاد کنند که در گذر زمان به افت عملکرد شناختی منجر میشوند.
eCIRP؛ حلقه احتمالی میان آسیب پرتو و پروتئین تاو
یکی از بخشهای مهم این مرور، بررسی سازوکاری است که میتواند توضیح دهد پرتو چگونه به تغییرات مرتبط با آلزایمر منجر میشود.
بر اساس پژوهشهای قبلی برخی از همین محققان، آسیب DNA ناشی از پرتوهای یونساز میتواند پاسخ سلولهای ایمنی مغز را فعال کند. در ادامه این فرآیند، پروتئینی به نام eCIRP آزاد میشود.
پژوهشگران معتقدند eCIRP ممکن است باعث ایجاد تغییر شیمیایی در پروتئین تاو شود؛ تغییری به نام فسفریلاسیون. فسفریلاسیون غیرطبیعی تاو یکی از فرآیندهایی است که پیش از شکلگیری کلافههای نوروفیبریلاری سمی مشاهده میشود؛ ساختارهایی که از ویژگیهای مهم بیماری آلزایمر در مغز هستند.
بنابراین، یکی از مسیرهای پیشنهادی این است:
پرتو یونساز → آسیب DNA → فعال شدن پاسخ ایمنی مغز → آزاد شدن eCIRP → تغییر در پروتئین تاو → ایجاد شرایط مساعد برای آسیب عصبی و افت شناختی
البته این زنجیره هنوز به طور قطعی در مغز انسان اثبات نشده است.
eCIRP ممکن است مسیرهای دیگری را نیز تحت تأثیر قرار دهد
پژوهشگران احتمال میدهند eCIRP تنها از طریق پروتئین تاو عمل نکند. به گفته آنها، این پروتئین ممکن است در ایجاد التهاب، آسیب به میتوکندریها و اختلال در تولید انرژی سلولی نیز نقش داشته باشد.
میتوکندریها اندامکهایی هستند که انرژی مورد نیاز سلولها را تأمین میکنند و سلولهای عصبی به دلیل فعالیت بالا، وابستگی زیادی به عملکرد مناسب آنها دارند.
همچنین احتمال داده شده است که این مسیر بتواند تولید نورونهای جدید (Neurogenesis) را محدود کند. کاهش توانایی مغز برای ایجاد یا جایگزینی برخی سلولهای عصبی میتواند در طولانیمدت بر عملکرد مغز تأثیر بگذارد.
این تغییرات اگر در طول زمان تجمع پیدا کنند، ممکن است در کنار سایر عوامل خطر، به تغییرات ساختاری و متابولیک مغز و در نهایت افت شناختی کمک کنند.
آیا پرتوهای پزشکی باعث آلزایمر میشوند؟
اینجا مهمترین نکته برای تفسیر این مطالعه مطرح میشود. بخش قابل توجهی از مطالعاتی که در این مرور بررسی شدهاند، از دوزهای پرتو بسیار بالاتر از آنچه بیشتر افراد در زندگی روزمره تجربه میکنند استفاده کردهاند.
بنابراین، این مقاله به هیچ وجه نشان نمیدهد که انجام یک رادیوگرافی یا تصویربرداری با اشعه ایکس معمولی باعث بیماری آلزایمر میشود.
همچنین مطالعه حاضر یک مرور پژوهشی است و بخش مهمی از شواهد آن از مطالعات حیوانی، آزمایشگاهی یا مطالعات مشاهدهای به دست آمده است. چنین شواهدی برای اثبات رابطه علت و معلولی در انسان کافی نیستند.
از سوی دیگر، یکی از پژوهشگران این مطالعه یک پتنت مرتبط با مهار eCIRP ثبت کرده است. این موضوع اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد برخی از مسیرهای درمانی پیشنهادی در این پژوهش ممکن است با منافع پژوهشی یا تجاری مرتبط باشند و یافتههای مربوط به این مسیر باید در مطالعات مستقل نیز ارزیابی شوند.