افراد مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD)، علاوه بر چالش‌های مربوط به تمرکز و کنترل تکانه‌ها، ممکن است با خطرات جدی‌تری از جمله کاهش امید به زندگی مواجه باشند.
ADHD حدود ۵ درصد از کودکان و ۲٫۵ درصد از بزرگسالان را درگیر می‌کند. این وضعیت با تفاوت‌هایی در عملکرد مغز همراه است که می‌تواند انجام کارهایی مانند تمرکز، برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی را دشوار سازد.
گاهی اوقات، این مشکلات به صورت فراموش کردن یک قرار ملاقات، گم کردن کلیدها یا مصرف بیش از حد الکل در شب قبل از یک روز کاری مهم ظاهر می‌شوند. این اتفاقات ممکن است در نگاه اول بی‌اهمیت به نظر برسند، اما تکرار آنها در طول زندگی می‌تواند پیامدهای قابل توجهی داشته باشد.
برای مثال، کاهش تمرکز می‌تواند احتمال تصادفات رانندگی را افزایش دهد؛ فراموش کردن نوبت‌های پزشکی ممکن است درمان را به تأخیر بیندازد و دشواری در کنترل تکانه‌ها می‌تواند ترک عادات ناسالم را دشوارتر کند.
در جدی‌ترین حالت، افراد مبتلا به ADHD با خطر بالاتر مرگ زودرس روبه‌رو هستند.
یک بررسی پژوهشی گسترده که در مجله JAMA Network Open منتشر شده، شواهد بیشتری در مورد ارتباط ADHD با مرگ‌ومیر ناشی از همه علل، خودکشی، آسیب‌ها و علل طبیعی ارائه می‌دهد. این بررسی همچنین نشان می‌دهد که مصرف داروهای تجویز شده برای درمان ADHD ممکن است با کاهش خطر مرگ زودرس در این افراد مرتبط باشد.
بررسی داده‌های بیش از ۱۵٫۹ میلیون نفر
پژوهشگران از مؤسسات مختلف در بریتانیا، ۱۹ مطالعه منتشر شده بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ را مورد بررسی قرار دادند. این مطالعات در کشورهای مختلفی از جمله ایالات متحده، کانادا، سوئد، تایوان، بریتانیا، فنلاند و دانمارک انجام شده بودند.
اگرچه هر مطالعه پرسش پژوهشی خاص خود را داشت، اما همه آنها الگوهای مرگ‌ومیر مرتبط با ADHD یا درمان این اختلال را بررسی کرده بودند.
مجموع داده‌های این مطالعات بیش از ۱۵٫۹ میلیون نفر را در بر می‌گرفت؛ این حجم نمونه در یک مطالعه منفرد به سختی قابل دستیابی است.
ترکیب نتایج چندین پژوهش به محققان کمک می‌کند تا الگوهای مشترک را شناسایی کرده و احتمال اینکه یافته‌ها صرفاً ناشی از شانس باشند را کاهش دهند. به همین دلیل، مرورهای نظام‌مند و فراتحلیل‌ها در پزشکی اهمیت زیادی دارند؛ زیرا امکان بررسی روندهای کلی و تفاوت‌های میان مطالعات را فراهم می‌کنند.
پژوهشگران داده‌های ۱۲ مطالعه را برای محاسبه نسبت‌های خطر مرگ در افراد مبتلا و غیرمبتلا به ADHD با یکدیگر ترکیب کردند.
میزان افزایش خطر مرگ در افراد مبتلا به ADHD چقدر بود؟
نتایج نشان داد که افراد مبتلا به ADHD در مقایسه با افراد بدون این اختلال، در معرض خطر بالاتری برای مرگ ناشی از علل مختلف قرار داشتند:
- مرگ ناشی از همه علل: خطر مرگ حدود ۷۰ درصد بیشتر بود.
- مرگ ناشی از خودکشی: خطر مرگ حدود ۹۰ درصد بیشتر بود.
- مرگ ناشی از آسیب‌های عمدی یا غیر عمدی: خطر مرگ حدود ۵۰ درصد بیشتر بود.
- مرگ ناشی از علل طبیعی: خطر مرگ حدود ۳۰ درصد بیشتر بود.
این درصدها بیانگر افزایش نسبی خطر هستند و نباید آنها را با احتمال مطلق مرگ یک فرد اشتباه گرفت. میزان خطر مطلق هر فرد به عوامل متعددی از جمله سن، وضعیت سلامت، شرایط زندگی و دسترسی به خدمات درمانی بستگی دارد.
این یافته‌ها عموماً با نتایج یک مرور پژوهشی قدیمی‌تر همخوانی دارند، اما یک تفاوت مهم وجود دارد: بررسی قبلی شواهد روشنی از افزایش مرگ‌ومیر ناشی از علل طبیعی در افراد مبتلا به ADHD پیدا نکرده بود.
نویسندگان مطالعه جدید می‌گویند این تفاوت ممکن است به انتشار پژوهش‌های جدیدتر یا تفاوت در مطالعات و برآوردهای آماری مورد استفاده مربوط باشد.
آیا داروهای ADHD می‌توانند خطر مرگ را کاهش دهند؟
یکی از یافته‌های مهم این مرور پژوهشی آن بود که مصرف داروهای تجویز شده برای ADHD با خطر کمتر مرگ ناشی از همه علل در میان افراد مبتلا به این اختلال ارتباط داشت.
این مطالعه اثر داروهای مختلف را به‌طور جداگانه مشخص نکرد. به‌طور کلی، داروهای محرک از جمله داروهایی هستند که برای درمان ADHD تجویز می‌شوند؛ با این حال، نمی‌توان بر اساس این مرور نتیجه گرفت که یک داروی مشخص بیش از سایر داروها از مرگ زودرس جلوگیری می‌کند.</p
همچنین این پژوهش نشان نمی‌دهد که داروها مستقیماً باعث کاهش مرگ‌ومیر شده‌اند. برای مثال، ممکن است افرادی که درمان دریافت می‌کنند، به خدمات پزشکی مناسب‌تری دسترسی داشته باشند یا در زمینه‌های دیگری نیز با افراد درمان‌نشده تفاوت داشته باشند.
بنابراین، یافته‌ها از اهمیت بررسی نقش درمان حمایت می‌کنند، اما برای تعیین اثر علّی داروها به پژوهش‌های دقیق‌تری نیاز است.
چرا ADHD ممکن است با مرگ زودرس ارتباط داشته باشد؟
ADHD تنها بر توانایی تمرکز اثر نمی‌گذارد؛ مشکلات مربوط به برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و کنترل تکانه‌ها نیز می‌توانند بر رفتارهای روزمره تأثیر بگذارند.
برای نمونه، مشکلات توجه ممکن است در بعضی شرایط خطر حوادث را افزایش دهند. دشواری در مدیریت کارهای روزانه می‌تواند پیگیری مراقبت‌های پزشکی را پیچیده‌تر کند و مشکلات کنترل تکانه‌ها ممکن است کنار گذاشتن برخی رفتارهای پرخطر را دشوار سازد.
با این حال، این موارد توضیحات احتمالی هستند و مطالعه حاضر سهم هر عامل را در افزایش مرگ‌ومیر مشخص نکرده است. همچنین نباید تصور کرد که همه افراد مبتلا به ADHD رفتارهای پرخطر دارند یا با پیامدهای یکسانی مواجه می‌شوند.
نویسندگان تأکید می‌کنند که کانون نماز خطر مرگ‌ومیر احتمالاً تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل قرار دارد؛ از جمله شرایط سلامت، دسترسی به خدمات درمانی و عوامل ساختاری و اجتماعی که ممکن است سلامت افراد مبتلا به ADHD را بیش از دیگران تحت تأثیر قرار دهند.
محدودیت‌های مطالعه چه بودند؟
با وجود حجم نمونه بسیار بزرگ، نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند.
نخست، مطالعات بررسی‌شده از نظر جمعیت، روش پژوهش و نظام‌های سلامت متفاوت بودند. عواملی مانند نسبت زنان و مردان، نگرش فرهنگی نسبت به ADHD، دسترسی به خدمات درمانی و تغییرات شیوه تشخیص و درمان این اختلال در طول زمان می‌توانند بر نتایج تأثیر بگذارند.